Bài này được dịch từ Bản tin quý II năm 2025 của Phủ Thống đốc Quốc gia Thành Vatican với chủ đề: “An ninh mạng là trách nhiệm của mọi người”.Lời giới thiệu
Sự lan rộng của công nghệ ngày càng gia tăng trong các gia đình đã làm thay đổi căn bản cách con người tương tác với môi trường sinh hoạt của mình. Với các thiết bị gia dụng được kết nối và hệ thống an ninh tiên tiến, khái niệm “ngôi nhà thông minh” (smart home) đã giúp không gian sống trở nên hiệu quả và tiện nghi hơn. Tuy nhiên, việc tích hợp các thiết bị này cũng đồng thời đặt ra những thách thức mới về an ninh mạng và quyền riêng tư, những vấn đề không thể bị xem nhẹ.
Tính dễ tổn thương của các thiết bị IoT
Một trong những nguy cơ chính liên quan đến tính dễ tổn thương của các thiết bị IoT (Internet of Things – Internet vạn vật). Không giống như máy tính và điện thoại thông minh, thường được trang bị các biện pháp bảo mật mạnh, nhiều thiết bị gia dụng thông minh trong ngôi nhà thông minh chỉ được thiết kế với tiêu chuẩn bảo vệ tối thiểu. Điều này khiến chúng trở thành mục tiêu dễ dàng cho tin tặc, những kẻ có thể xâm nhập vào camera giám sát, bộ điều nhiệt, trợ lý giọng nói, từ đó đe dọa an ninh của ngôi nhà và quyền riêng tư của người sử dụng.
Khi một thiết bị bị xâm phạm, kẻ tấn công có thể lợi dụng thiết bị đó để theo dõi các hoạt động sinh hoạt trong gia đình, truy cập thông tin nhạy cảm, hoặc thậm chí chiếm quyền kiểm soát các thiết bị khác được kết nối trong cùng một mạng.
Sự thiếu nhận thức của người dùng
Một khía cạnh quan trọng khác liên quan đến mức độ nhận thức của người dùng về an ninh mạng. Nhiều người tiêu dùng mua các thiết bị thông minh mà không ý thức đầy đủ về những rủi ro đi kèm. Họ thường không thay đổi thông tin đăng nhập mặc định hoặc không cập nhật phần mềm định kỳ, từ đó tự đặt mình vào nguy cơ bị tin tặc xâm nhập. Việc thiếu chú ý đến những biện pháp bảo mật cơ bản này làm gia tăng nguy cơ vi phạm an ninh và xâm nhập trái phép.
Hơn nữa, người dùng hiếm khi theo dõi lưu lượng mạng trong ngôi nhà thông minh, khiến việc phát hiện các dấu hiệu bất thường hoặc hoạt động đáng ngờ trở nên khó khăn hơn.
Bảo vệ dữ liệu cá nhân
Bên cạnh các cuộc tấn công trực tiếp vào thiết bị, mối quan tâm ngày càng gia tăng liên quan đến việc bảo vệ dữ liệu cá nhân. Các thiết bị thông minh thu thập một lượng lớn thông tin về người dùng, bao gồm thói quen sinh hoạt hằng ngày và dữ liệu sinh trắc học. Nếu những thông tin này rơi vào tay kẻ xấu, chúng có thể bị sử dụng cho đánh cắp danh tính, giám sát trái phép, hoặc thậm chí xây dựng các hồ sơ chi tiết phục vụ mục đích quảng cáo.
Ngoài ra, một số nhà sản xuất áp dụng các chính sách quản lý dữ liệu chưa thực sự minh bạch, khiến người dùng khó có thể biết dữ liệu của mình được lưu trữ như thế nào và ở đâu. Điều này làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư trong môi trường kỹ thuật số.
Các cuộc tấn công mạng quy mô lớn
Các mối đe dọa an ninh mạng không chỉ giới hạn ở người dùng cá nhân mà còn có thể gây ra những hậu quả trên quy mô lớn. Tội phạm mạng có thể khai thác các thiết bị IoT để tạo ra botnet – tức là các mạng lưới thiết bị bị nhiễm mã độc, được điều khiển từ xa nhằm thực hiện những cuộc tấn công quy mô lớn, chẳng hạn như tấn công từ chối dịch vụ phân tán (Distributed Denial of Service – DDoS).
Một ví dụ điển hình là cuộc tấn công botnet Mirai năm 2016, trong đó hàng nghìn thiết bị IoT dễ bị tổn thương đã bị lợi dụng để làm tê liệt các dịch vụ trực tuyến trên diện rộng. Trường hợp này cho thấy rằng việc quản lý an ninh mạng không đầy đủ trong các hộ gia đình không chỉ gây rủi ro ở cấp độ cá nhân, mà còn có thể tạo ra những tác động nghiêm trọng ở quy mô toàn cầu.
Giải pháp và trách nhiệm
Việc đối diện với những thách thức này đòi hỏi sự chung tay của các nhà sản xuất, người dùng và các thể chế. Các nhà sản xuất cần áp dụng những tiêu chuẩn bảo mật cao hơn, triển khai các kỹ thuật mã hóa tiên tiến và cung cấp các bản cập nhật phần mềm tự động nhằm khắc phục những lỗ hổng tiềm ẩn. Người dùng, về phần mình, cần thực hành các biện pháp bảo mật cơ bản, như thay đổi mật khẩu mặc định, kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA) và thường xuyên giám sát các thiết bị được kết nối trong ngôi nhà thông minh.
Vai trò của các quy định pháp lý
Về mặt khung pháp lý, đã có những bước tiến nhất định, với các quy định yêu cầu những tiêu chuẩn bảo mật tối thiểu đối với các thiết bị IoT. Thông qua Quy định Chung về Bảo vệ Dữ liệu (GDPR), Liên minh châu Âu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đòi hỏi các quy định pháp lý phải được cập nhật thường xuyên nhằm bảo đảm mức độ an ninh phù hợp.
Điều thiết yếu là các doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trong việc bảo vệ dữ liệu của người dùng, đồng thời các biện pháp nghiêm ngặt cần được triển khai để ngăn ngừa những vi phạm tiềm ẩn.
Kết luận
Trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống con người, việc bảo đảm an ninh cho các thiết bị được kết nối cần được xem là một ưu tiên hàng đầu. Ngôi nhà thông minh mang lại nhiều lợi ích về tự động hóa và tiện nghi, nhưng nếu thiếu các biện pháp bảo vệ thích hợp, nguy cơ bị xâm phạm an ninh là rất cao. Chỉ khi áp dụng một cách tiếp cận thận trọng cùng với việc triển khai các biện pháp bảo mật tiên tiến, chúng ta mới có thể khai thác trọn vẹn những lợi ích của công nghệ, mà không làm tổn hại đến quyền riêng tư và an ninh kỹ thuật số.
Hoài Ân
Chuyển ngữ từ: vaticanstate.va